Źródła i materiały
Pełne dane bibliograficzne źródeł przywołanych w przypisach, uporządkowane według części i rozdziałów książki. Zasada jest jedna: podajemy źródło pierwotne — publikację, raport albo akt prawny, z którego pochodzi dana. Przy pracach naukowych podajemy tom, numer, strony i numer DOI. Jeżeli raport pierwotny nie został opublikowany, jest to napisane wprost, a odesłanie prowadzi do najlepszego dostępnego omówienia. Przy adresach internetowych podajemy datę dostępu. Przypis odnosi się do wszystkich danych pochodzących z danego źródła w obrębie fragmentu, w którym został umieszczony.
CZĘŚĆ 0 — PRZED PODRÓŻĄ
0.1 Plecak, którego nie widać
1 U.S. Fire Administration (FEMA), Home Fire Escape Plans, Emmitsburg, Maryland. Dostęp: 19.08.2026.https://www.usfa.fema.gov/prevention/home-fires/prepare-for-fire/home-fire-escape-plans/
2 Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, Statystyczne podsumowanie 2024 roku, Warszawa 2025. Dostęp: 19.08.2026.https://www.gov.pl/web/kgpsp/statystyczne-podsumowanie-2024-roku
0.2 Nie da się przygotować na wszystko
1 Centrum Badania Opinii Społecznej, Samopoczucie Polaków w roku 2024, komunikat z badań nr 5/2025; badanie zrealizowane 28.11–8.12.2024 na próbie N=915. Dostęp: 19.08.2026.https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2025/K_005_25.PDF
0.3 Dlaczego wszystko na raz
1 Główny Urząd Statystyczny, Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w lutym 2023 roku, Warszawa 2023. Dostęp: 19.08.2026.https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/wskazniki-cen/wskazniki-cen-towarow-i-uslug-konsumpcyjnych-w-lutym-2023-roku,2,136.html
0.4 Co jest w twoim plecaku
1 Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, Poradnik na czas kryzysu i wojny, kampania „Bądź Gotowy!”, Warszawa. Dostęp: 19.08.2026.https://www.gov.pl/web/rcb/poradnik-na-czas-kryzysu-i-wojny
CZĘŚĆ I — CIAŁO
1.1 Pierwsza rzecz, która może zawieść
1 Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Departament Statystyki i Prognoz Aktuarialnych, Absencja chorobowa w 2024 roku, Warszawa 2025. Skumulowana przeciętna długość absencji z tytułu choroby własnej: 33,60 dnia. Dostęp: 19.08.2026.https://www.zus.pl/documents/10182/12108079/Absencja_2024.pdf
1.2 Badania, które odkładasz
1 Narodowy Fundusz Zdrowia, Objęcie populacji programem profilaktyki raka piersi — zestawienie w podziale na gminy, stan na 1.08.2026. Odsetek dla całego kraju policzony jako stosunek liczby kobiet z wykonanym badaniem (5 214 174) do liczby kobiet kwalifikujących się (17 412 816), czyli 29,9 procent. Dostęp: 19.08.2026.https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne/dane-o-realizacji-programow/
2 Dane Narodowego Funduszu Zdrowia i Ministerstwa Zdrowia o kobietach, które nigdy nie wykonały mammografii; raport pierwotny nie został opublikowany osobno, dane podane za: „Profilaktyczne SOS. Zaproszenia na badania pilnie potrzebne?”, „Rzeczpospolita”. Dostęp: 19.08.2026.https://www.rp.pl/profilaktyka/art42580441-profilaktyczne-sos-zaproszenia-na-badania-pilnie-potrzebne
1.3 Sen jako infrastruktura
1 Cohen S., Doyle W.J., Alper C.M., Janicki-Deverts D., Turner R.B., Sleep Habits and Susceptibility to the Common Cold, „Archives of Internal Medicine” 2009, t. 169, nr 1, s. 62, DOI: 10.1001/archinternmed.2008.505. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1001/archinternmed.2008.505
1.4 Apteczka, którą naprawdę znasz
1 Centrum Badania Opinii Społecznej, Polacy wobec wypadków drogowych, komunikat z badań nr 96/2017; badanie „Aktualne problemy i wydarzenia” (326), metoda CAPI, 29.06–6.07.2017, N=977. Dostęp: 19.08.2026.https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2017/K_096_17.PDF
1.5 Kartka, która ratuje życie
1 Relacja twórcy standardu ICE — Boba Brotchiego, ratownika medycznego East Anglian Ambulance Service, maj 2005. Przywoływane badanie Vodafone z 2005 roku o odsetku osób noszących przy sobie dane kontaktowe nie zostało opublikowane jako samodzielny raport; liczba podawana jest za relacjami z ówczesnej kampanii. Dostęp: 19.08.2026.https://www.slideshare.net/BobBrotchie/bob-brotchie-ice-founder-paramedic
1.6 Czy ktoś wie to, co wie tylko twoje ciało
1 Bank Światowy, Strategic Review of Long-Term Care Services in Poland (Przegląd strategiczny opieki długoterminowej w Polsce), czerwiec 2024; raport przygotowany dla Ministerstwa Zdrowia w ramach Krajowego Planu Odbudowy, kamień milowy A69G. Badanie Banku Światowego z 2023 roku: 68 procent respondentów wolałoby opiekę we własnym domu (rys. 62). Zapotrzebowanie na opiekunów nieformalnych w 2030 roku: 2 982 766 osób (rys. 60). Dostęp: 19.08.2026.https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099041625104010902
CZĘŚĆ II — PIENIĄDZE
2.1 Gdyby jutro nie przyszła wypłata
1 Santander Consumer Bank, badanie zrealizowane przez IBRiS metodą CATI w dniach 27.02–5.03.2026 na reprezentatywnej próbie 1000 dorosłych Polaków. Raport nie został opublikowany w całości; wyniki podane za: TVN24 Biznes, 14.06.2026. Dostęp: 19.08.2026.https://tvn24.pl/biznes/z-kraju/poduszka-finansowa-polakow-co-czwarty-przetrwalby-tylko-trzy-miesiace-st9095243
2.2 Poduszka, nie fortuna
1 Vanguard Research, The Relationship Between Emergency Savings, Financial Well-Being, and Financial Stress, 2025; badanie na próbie 12 443 inwestorów Vanguard w USA, lipiec 2024. Dostęp: 19.08.2026.https://corporate.vanguard.com/content/corporatesite/us/en/corp/articles/emergency-savings-may-hold-key-financial-well-being.html
2.3 Dług, który cię goni, i dług, który ci pomaga
1 Wyliczenie z przepisów: art. 36a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu: MPKK = K×10% + K×n/R×10%, nie więcej niż 45 procent całkowitej kwoty kredytu) oraz art. 359 § 2¹ Kodeksu cywilnego (odsetki maksymalne równe dwukrotności sumy stopy referencyjnej NBP i 3,5 punktu procentowego). Dla 1000 zł na 30 dni przy stopie referencyjnej 3,75 procent: koszty pozaodsetkowe najwyżej 108,22 zł, odsetki najwyżej 11,92 zł — razem około 1120 zł do zwrotu. Dostęp: 19.08.2026.https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20111260715
2 Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej SA — dane rejestru: 2,2 mln dłużników i 52,1 mld zł zaległości, w tym ponad 40 mld zł zadłużenia konsumentów; stan na lipiec 2026. Dane rejestru nie są publikowane w formie raportu, podane za: Bankier.pl. Dostęp: 19.08.2026.https://www.bankier.pl/wiadomosc/2-2-mln-dluznikow-w-rejestrze-Zadluzenie-przekracza-52-mld-zl-9177529.html
2.4 Koszty stałe, które można wyłączyć
1 ING Bank Śląski, badanie zrealizowane na panelu Ariadna metodą CAWI w dniach 22–27.02.2024; informacja prasowa z 13.03.2024. Dostęp: 19.08.2026.https://media.ing.pl/informacje-prasowe/926/pr/830549/masowo-placimy-za-subskrypcje-z-ktorych-nie-korzystamy-ogarnij-swoje-subskrypcje-z-aplikacja-ing
2.5 Ubezpieczenie to nie przesąd
1 Polska Izba Ubezpieczeń, Świadomość ubezpieczeniowa Polaków 2026 — wiedza, postawy i doświadczenia, raport pod patronatem Uniwersytetu Warszawskiego; badanie CAWI, luty 2026, N=1143. Dostęp: 19.08.2026.https://piu.org.pl/wp-content/uploads/2026/06/Raport_PIU_Swiadomosc_ubezpieczeniowa_Polakow_2026.pdf
2.6 Kiedy dochód nagle znika
1 Główny Urząd Statystyczny, Aktywność ekonomiczna ludności Polski — 4 kwartał 2025 r., Warszawa, 30.04.2026, tablica 3.6 („Bezrobotni według okresu poszukiwania pracy, wieku, płci i miejsca zamieszkania”): przeciętny czas poszukiwania pracy ogółem 8,6 miesiąca. Dane dotyczą bezrobotnych w rozumieniu badania BAEL, nie wyłącznie osób zarejestrowanych w urzędach pracy. Dostęp: 19.08.2026.https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-bezrobotni-bierni-zawodowo-wg-bael/aktywnosc-ekonomiczna-ludnosci-polski-4-kwartal-2025-r-,4,61.html
2 Obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 marca 2026 r. w sprawie wysokości zasiłku dla bezrobotnych (M.P. z 2026 r. poz. 268), wydane na podstawie art. 228 ust. 4 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia. Dostęp: 19.08.2026.https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20260000268
3 Art. 225 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia (Dz.U. z 2025 r. poz. 620 z późn. zm.). Dostęp: 19.08.2026.https://dziennikustaw.gov.pl/D2025000062001.pdf
2.7 Drugi dochód, trzecia opcja
1 Gi Group Holding, raport Praca dodatkowa 2024; badanie zrealizowane przez SW Research — 49,8 procent badanych deklaruje pracę dodatkową. Dostęp: 19.08.2026.https://pl.gigroup.com/dla-pracodawcow/raporty-rynkowe/praca-dodatkowa-2024/
CZĘŚĆ III — GŁOWA
3.1 Mózg, który szuka zagrożeń
1 Baumeister R.F., Bratslavsky E., Finkenauer C., Vohs K.D., Bad Is Stronger Than Good, „Review of General Psychology” 2001, t. 5, nr 4, s. 323–370, DOI: 10.1037/1089-2680.5.4.323. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.4.323
3.2 Przeciążenie, nie odwaga, cię paraliżuje
1 Iyengar S.S., Lepper M.R., When Choice Is Demotivating: Can One Desire Too Much of a Good Thing?, „Journal of Personality and Social Psychology” 2000, t. 79, nr 6, s. 995–1006, DOI: 10.1037/0022-3514.79.6.995. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1037/0022-3514.79.6.995
3.3 Kto zarabia na twoim strachu
1 Vosoughi S., Roy D., Aral S., The Spread of True and False News Online, „Science” 2018, t. 359, nr 6380, s. 1146–1151, DOI: 10.1126/science.aap9559. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1126/science.aap9559
3.4 AI nie myśli za ciebie (jeszcze)
1 NewsGuard, AI False Claims Monitor — raport roczny, wrzesień 2025. Dostęp: 19.08.2026.https://www.newsguardtech.com/press/newsguard-one-year-ai-audit-progress-report-finds-that-ai-models-spread-falsehoods-in-the-news-35-of-the-time/
3.5 Błędy, które popełnia każdy
1 Nielsen, Zakupy zapobiegawcze Polaków wobec koronawirusa, Nielsen Panel Handlu Detalicznego; dane za 10. tydzień 2020 roku (2–8 marca) w porównaniu z tym samym tygodniem 2019 roku. Dostęp: 19.08.2026.https://www.nielsen.com/pl/pl/insights/article/2020/zakupy-zapobiegawcze-polakow-wobec-koronawirusa/
3.6 Spokój to umiejętność, nie cecha
1 Balban M.Y., Neri E., Kogon M.M. i in., Brief structured respiration practices enhance mood and reduce physiological arousal, „Cell Reports Medicine” 2023, t. 4, nr 1, art. 100895, DOI: 10.1016/j.xcrm.2022.100895. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1016/j.xcrm.2022.100895
CZĘŚĆ IV — UMIEJĘTNOŚCI
4.1 Gdyby jutro zniknął twój zawód
1 World Economic Forum, Future of Jobs Report 2025, Insight Report, Genewa, styczeń 2025; badanie ponad tysiąca pracodawców z 55 gospodarek i 22 branż. Dostęp: 19.08.2026.https://reports.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_Report_2025.pdf
4.2 Umiejętność, która nie zależy od dyplomu
1 Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Barometr zawodów 2025, X edycja, raport ogólnopolski, Kraków 2024: 23 zawody deficytowe w skali kraju; elektrycy, elektromechanicy i elektromonterzy deficytowi w 294 z 380 powiatów. Dostęp: 19.08.2026.https://barometrzawodow.pl/forecast-card-zip/2025/report_pl/raport_ogolnopolski_2025.pdf
4.3 Uczenie się jako nawyk, nie projekt
1 Cepeda N.J., Pashler H., Vul E., Wixted J.T., Rohrer D., Distributed Practice in Verbal Recall Tasks: A Review and Quantitative Synthesis, „Psychological Bulletin” 2006, t. 132, nr 3, s. 354–380, DOI: 10.1037/0033-2909.132.3.354. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.3.354
4.4 AI zabiera zadania, nie zawsze zawody
1 Frey C.B., Osborne M.A., The Future of Employment: How Susceptible Are Jobs to Computerisation?, Oxford Martin School, Uniwersytet Oksfordzki, 2013 — working paper, publikacja nierecenzowana, z której pochodzi liczba 47 procent. Wersja recenzowana: „Technological Forecasting and Social Change” 2017, t. 114, s. 254–280, DOI: 10.1016/j.techfore.2016.08.019. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.08.019
2 Arntz M., Gregory T., Zierahn U., The Risk of Automation for Jobs in OECD Countries: A Comparative Analysis, „OECD Social, Employment and Migration Working Papers” nr 189, OECD Publishing, Paryż 2016, DOI: 10.1787/5jlz9h56dvq7-en. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1787/5jlz9h56dvq7-en
CZĘŚĆ V — LUDZIE
5.1 Do kogo zadzwonisz o trzeciej nad ranem
1 Centrum Badania Opinii Społecznej, Kto jest najbardziej narażony na samotność?, komunikat z badań nr 115/2024; badanie zrealizowane 14–25.08.2024 na reprezentatywnej próbie N=939 (CAPI, CATI, CAWI). Dostęp: 19.08.2026.https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2024/K_115_24.PDF
5.2 Sąsiad, którego nie znasz
1 Edwin Bendyk, prezes Fundacji im. Stefana Batorego — wypowiedź w: „Powódź 2024: Lekcje z kryzysu, które uczą współpracy i odporności”, Serwis Samorządowy PAP, 2024. Ocena ekspercka, nie wynik badania. Dostęp: 19.08.2026.https://samorzad.pap.pl/kategoria/aktualnosci/powodz-2024-lekcje-z-kryzysu-ktore-ucza-wspolpracy-i-odpornosci
5.4 Partner, który nie wie tego, co ty wiesz
1 „Finanse w związkach”, badanie ARC Rynek i Opinia na zlecenie Biura Informacji Kredytowej, 2016. Dane mają blisko dekadę; nowsza replika badania nie została opublikowana. Dostęp: 19.08.2026.https://media.bik.pl/informacje-prasowe/344560/bik-az-jedna-piata-polakow-nie-zawsze-wie-w-jakiej-kondycji-finansowej-jest-ich-partner
CZĘŚĆ VI — PORZĄDEK
6.1 Dwie godziny, które oszczędzają dwa tygodnie
1 Ministerstwo Sprawiedliwości, Wydział Statystyki i Analiz, Średni czas trwania postępowania sądowego w latach 2011–2025 — wybrane repertoria, arkusz „2025”: sprawy nieprocesowe (repertorium Ns) w sądach rejonowych — 11,3 miesiąca. Ministerstwo nie publikuje czasu trwania osobno dla spraw o stwierdzenie nabycia spadku; podana liczba dotyczy całej kategorii spraw nieprocesowych, do której należą sprawy spadkowe. Dostęp: 19.08.2026.https://isws.ms.gov.pl/pl/baza-statystyczna/opracowania-wieloletnie/
6.2 Hasła, które umierają z tobą
1 Art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny: do spadku należą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, nie należą zaś prawa ściśle związane z jego osobą. Polskie prawo nie zawiera odrębnej regulacji dziedziczenia dóbr cyfrowych; brak takiej regulacji omawia: „Dziedziczenie cyfrowe, czyli komu przypadnie osierocone konto na Facebooku”, Prawo.pl (Wolters Kluwer). Dostęp: 19.08.2026.https://www.prawo.pl/biznes/dziedziczenie-konta-na-fecebooku-potrzebne-zmiany-prawa,322983.html
2 Badanie na zlecenie Biura Informacji Kredytowej zrealizowane przez Quality Watch metodą CAWI na próbie N=1090, kwiecień 2024. Dostęp: 19.08.2026.https://media.bik.pl/informacje-prasowe/833192/jedno-haslo-do-wszystkiego-czyli-do-niczego
6.3 Kopia, której nie widzisz, dopóki jej nie stracisz
1 SW Research, badanie omnibusowe OmniWatch48, metoda CAWI, N=1000, marzec 2021. Dostęp: 19.08.2026.https://swresearch.pl/news/backup-po-polsku-czyli-jak-polacy-tworza-kopie-zapasowe-danych
6.5 Testament to nie temat dla staruszków
1 Związek Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce i Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoły Głównej Handlowej, cykliczne badanie Sytuacja na rynku consumer finance — dziewięć na dziesięć osób nie sporządziło testamentu; komunikat z 18.11.2024. Dostęp: 19.08.2026.https://zpf.pl/60-proc-polakow-nie-zabezpieczylo-finansowo-bliskich-na-wypadek-swojej-smierci-jakie-podaja-powody/
2 Ministerstwo Sprawiedliwości, Akty notarialne w latach 1991–2025, arkusz „2013–2025”, wiersz „Testamenty”: 143 870 w 2019 roku i 208 071 w 2025 roku. Dostęp: 19.08.2026.https://isws.ms.gov.pl/pl/baza-statystyczna/opracowania-wieloletnie/
6.6 Pełnomocnictwo, zanim będzie potrzebne
1 Art. 98–109 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 99 § 1 (forma pełnomocnictwa) w związku z art. 158 (forma aktu notarialnego przy przeniesieniu własności nieruchomości). Materiał informacyjny, nie porada prawna. Dostęp: 19.08.2026.https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093
CZĘŚĆ VII — KIERUNEK
7.3 Czas jest zasobem, który znika po cichu
1 Santander Consumer Bank, badanie zrealizowane przez IBRiS metodą CATI na reprezentatywnej próbie 1000 dorosłych Polaków, 7–22.02.2024. Raport nie został opublikowany w całości; wyniki podane za: Polskie Radio 24. Dostęp: 19.08.2026.https://polskieradio24.pl/artykul/3355265,ile-spedzamy-czasu-wolnego-w-internecie-znamy-wyniki-najnowszego-badania
7.5 Sens nie jest luksusem
1 Hill P.L., Turiano N.A., Purpose in Life as a Predictor of Mortality Across Adulthood, „Psychological Science” 2014, t. 25, nr 7, s. 1482–1486, DOI: 10.1177/0956797614531799. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1177/0956797614531799
CZĘŚĆ VIII — ZOSTAW
8.2 Rzeczy, które trzymamy z przyzwyczajenia
1 Kahneman D., Knetsch J.L., Thaler R.H., Experimental Tests of the Endowment Effect and the Coase Theorem, „Journal of Political Economy” 1990, t. 98, nr 6, s. 1325–1348, DOI: 10.1086/261737. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1086/261737
8.5 Strata, która nie jest porażką
1 Tedeschi R.G., Calhoun L.G., Posttraumatic Growth: Conceptual Foundations and Empirical Evidence, „Psychological Inquiry” 2004, t. 15, nr 1, s. 1–18, DOI: 10.1207/s15327965pli1501_01; oraz The Posttraumatic Growth Inventory: Measuring the Positive Legacy of Trauma, „Journal of Traumatic Stress” 1996, t. 9, nr 3, s. 455–471, DOI: 10.1002/jts.2490090305. Dostęp: 19.08.2026.https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01